Wyniki badań

Skuteczność programów opartych na uważności (badania naukowe)

W ostatnim dziesięcioleciu notuje się ogromny wzrost ilości badań publikowanych w czasopismach naukowych obejmujących zarówno badania podstawowe wyjaśniające mechanizmy oddziaływania treningu uważności na procesy psychiczne a także badań aplikacyjnych dotyczących skuteczności Mindfulness w wielu obszarach praktycznego zastosowania.

Badania podstawowe

Wykazano związki uważności ze zmiennymi determinującymi dobrostan psychiczny:

  1. Poznawcze
    1. Pozytywny związek z refleksyjnością (Brown i Ryan 2003)
    2. Pozytywny związek ze sprawnością dualnych procesów pamięciowych: przypominania oraz rozpoznawania (Jankowski 2007)
    3. Związek z redukcją zjawiska nadmiernie uogólnionej pamięci autobiograficznej osób z depresją (Williams, Teasadle, Segal, Soulsby 2000)
    4. Związek z redukcją nieadaptacyjnych form myślenia: ruminacji i zamartwiania się (Brown i Ryan 2003; Jankowski 2008)
    5. Związek ze wskaźnikami integracji w ramach systemu Ja: klarownością i mniejszych zróżnicowaniem koncepcji siebie oraz mniejszymi rozbieżnościami między Ja realnym a Ja pożądanym (Jankowski 2008)
    6. Wzrost świadomości metakognitywnej dzięki MBCT, czyli zdolności przyjmowania postawy polegającej na nieutożsamianiu się z tym, co postrzegane. W tych samych badaniach poziom świadomości metakognitywnej okazał się czynnikiem prognostycznym (predyktorem) określającym ryzyko nawrotu u pacjentów cierpiących niegdyś na depresję (Teasdale i inni, 2002)
  2. Emocjonalno- motywacyjne
    1. Pozytywny związek z samooceną: jej poziomem, stabilnością oraz autentycznością (Brown, Ryan, 2003; Heppner, Kemis 2007)
    2. Związek z motywem samonaprawy (Jankowski 2008)
    3. Pozytywne związki z potrzebami: autonomii, kompetencji oraz bliskości (Brown, Ryan 2003)
    4. Związek z większą świadomością emocji, większym nasileniem pozytywnej emocjonalności oraz mniejszym nasileniem emocjonalności negatywnej (Feldman i inni 2007)
    5. Związek z adaptacyjną regulacją emocji (Creswell i inni 2007).
  3. Behawioralne
    1. Związek z modyfikacją zachowań nieadaptacyjnych, promowaniem zachowań adaptacyjnych oraz uczeniem zachowań nowych z osobami z różnymi zaburzeniami (Linehan, 2007; 1993; Marlatt 1994; Kristeller i Hellett 1999; Segal, Williams, Teasadle 2002; Shapiro, Schwarz, Bonnier 1998)
    2. Sprzyjanie zachowaniom ukierunkowanym na relaksację (Kabat- Zinn 1990)
    3. Związek z mniejszym stosowaniem strategii unikowych w sytuacjach stresowych (Zeidler 2007).
  4. Interpersonalne
    1. Związek ze wzrostem satysfakcji partnerskiej, obniżeniem stresu interpersonalnego, zwiększeniem poziomu: codziennej radości w związku, poczucia autonomii, akceptacji i bliskości z partnerem (Carson, Carson, Gil, Baucom 2004)
  5. Neuropsychologiczne i fizjologiczne podstawy uważności
    1. Związek z mniejszą reaktywnością fizjologiczną (Zeidler 2007)
    2. Odprężenie i pobudzenie
      Ludzie byli bardziej odprężeni niż osoby odpoczywające z zamknięty oczami ale ich mózgi były bardziej pobudzone -> osoby uprawiające medytację pozostają spokojne choć jednocześnie wykazują wysoki stopień świadomości (Dillbeck, Orme- Johanson, 1987). Wzrasta aktywność fal beta – stany czujności (Schneider, Tarshis, 1986).
    3. Koherencja fal mózgowych– zarówno między półkulami jak i w obrębie każdej półkuli mózgowej. Wyższy współczynnik koherencji oznacza synchronizację fal mózgowych w większych obszarach mózgu. Gdy jest wysoki świadczy to o tym, że wykorzystywana jest większa część mózgu, a więc o większej uwadze. (Badawi, Wallace, Orme- Johnson, Rouzere, 1984). Pobudzenie większych obszarów mózgu zwiększa jego możliwości (Hankey, 2006). Brak aktywności mózgu zwaną siecią stanu spoczynku (default mode network DMN; (Baernsten i in., 2010; Brewer i in. 2011, Hasenkamp i in., 2012) np. przednia część wyspy- związana z procesami interoceptywnymi, bierze udział w równoważeniu i ustalaniu bicia serca i tempa oddechu; odgrywa też ważną rolę w afektywnych reakcjach na ból (Casey i in., 1996) oraz wewnętrznie generowanych emocjach (Rieman i in., 1997).
    4. Zmiany w strukturze mózgu
      1. Powiększenie kory mózgowej- u osób starzejących się zmniejsza się grubość przednich części kory mózgowej- u osób medytujących kora była grubsza niezależnie od wieku. Spowalnia proces degeneracji tego obszaru mózgu (Lazar i in., 2005).
      2. Grubsza kora czuciowa i kora w przedniej części wyspy- odpowiedzialne za obserwowanie zewnętrznych i wewnętrznych doznań fizycznych. Mniejsza objętość kory w przedniej części wyspy wiąże się z PTSD, fobią społeczną, fobiami specyficznymi oraz schizofrenią (Crespo- Facorro i in., 2003; Etkin, Wagner, 2007; Philips i in. 2003; Wrigh i in. 2000).
      3. Większa objętość obszarów kory przedczołowej –> podejmowanie decyzji i przetwarzanie poznawcze.
      4. Większa objętość lewego zakrętu skroniowego dolnego (Holzel i in., 2008; Leung i in. 2012; Luders i in. 2009) –> poczucie mocy sprawczej
      5. Większa objętość hipokampu –> pamięć i regulacja emocji, generuje nowe kom. Nerwowe przez całe życie; a zbyt wysoki poziom kortyzolu w reakcji na stres go niszczy (zmiany w depresji i PTSD)
      6. Większa objętość skrzyżowania skroniowo- ciemieniowego –> empatia i współczucie (Decety, Michalska, 2010).

Badania aplikacyjne (wybrane obszary):

  1. Promocja zdrowia
    1. Obniżanie poziomu stresu i podniesienie jakości życia osób dorosłych (Chiesa, Seretti, 2009; Eberth, Seldmeier, 2012; Galante, Julieta; Galante, Ignacio i in., 2014; Desbordes, Gard i in. 2015)
    2. Psychoprofilaktyka wypalenia zawodowego (Flook, Goldberg i in., 2013; Erogul, Singer i in., 2014; Roche, Haar, Luthans, 2014; Westphal, Bingisser i in., 2015; Gauthier, Meyer i in. 2015: Dos Santos, Kozasa, 2016)
    3. Podniesienie jakości życia dzieci i młodzieży (Black, Milam, Sussman, 2009; Burke, 2010; Black, 2015; Zoogman, Goldberg i in. 2015)
    4. Podniesienie jakości życia kobiet w ciąży i psychoprofilaktyka depresji poporodowej (Vieten, Astin, 2008; Hughes, Williams i in., 2009; Woolhouse, Mercuri, Judd, Brown, 2014; Dimidjian, Goodman i in., 2014; Beattie, Hall i in. 2014; van den Heuvel, Donkers i in., 2014)
  2. Medycyna (Ludwig, Kabat- Zinn, 2008)– redukcja stresu, depresji, lęku towarzyszących następującym chorobom:
    1. Nowotwory (Tamagawa, Giese-Davis i in., 2012; Lengacher, Kip i in., 2105; Johns, Von i in. 2015; Zhang, Wen i in., 2015; Zhang, Zhou i in., 2016; Garland, Thielking, Thomas i in., 2016; Schellekens, Jansen i in., 2016)
    2. Przewlekłe bóle (Brown, Jones, 2010, 2013; Larouche, Hudon, Goulet 2014; la Cour, Petersen, 2014; Meize- Grochowski, Shuster, i in. 2015; Veehof, Tromppetter i in. 2016)
    3. Zaburzenia żołądkowo- jelitowe (Gaylord i in. 2011; Kearney i in. 2011; Mazaheri, 2016)
    4. Problemy dermatologiczne (Kabat- Zinn i in. 1998; Fordham, Griffiths, Bundy, 2015.)
    5. Dysfunkcje seksualne ( Brotto i in., 2008; Silverstein i in. 2011)
    6. Fibriomialgia – chroniczne zmęczenie (Rimes, Wingrove, 2013; Cash, Salmon i in., 2014; Amutio, Franco i in., 2015; Feliu-Soler , Borràs, Peñarrubia-María i in. 2016 )
    7. Stwardnienie rozsiane (Simpson, Mair, Mercer, i in., 2015; Kolahkaj, Zargar,, 2015; Carletto, Borghi i in., 2016; Muñoz San, Oreja-Guevara i in., 2015)
    8. Choroba Alzheimera (Quintana Hernández, Miró Barrachina, i in., 2015; Larouche, Hudon, Goulet, 2015)
    9. U nosicieli HIV i chorych na AIDS (Riley, Kalichman, 2015; Gonzalez, Locicero i in., 2016)
    10. Niepłodność (Galhardo, Cunha i in. 2013; Sherrat, Lunn i in., 2013)
    11. Bezsenność (Gross i in. 2011; Ong i in. 2009; Yook, 2008; Wong, Ree, Lee, 2015; Scherz, 2015)
  3. Zaburzenia psychiczne i psychoterapia
    1. Zaburzenia depresyjne (Segal, Williams, Teasdale, 2002; Idusohan-Moizer, Sawicka, 2013; Moore, Depp i in., 2016; Eisendrath, Gillung i in. 2016)
    2. Zaburzenia lękowe (Ferszt, Miller i in., 2015; Helmes, Ward, 2015; Wong, Yip i in., 2016; Dahlin, Andersson i in., 2016)
    3. Zespół stresu pourazowego (PTSD) (David, Kearney i in. 2013; Basharpoor, Shafiei, Daneshvar, 2015; Thuras, Polusny, Lim, 2016; Wahbeh, Goodrich i in., 2016; Goulao, MacLennan, 2016; Possemato , Bergen-Cico i in., 2016)
    4. Agresywne zachowania (Fix, Fix, 2012)
    5. Zaburzenia odżywiania- anoreksja, otyłość (Katterman, Kleinman i in. 2014; Atkinson, Wade, 2014; Atkinson, Wade, 2015; Reel, Lee, Bellows, 2016)
    6. Zaburzenia osobowości (Wupperman, Fickling i in. 2013; Feliu-Soler, Pascual i in., 2013; Kulz, Landmann i in. 2015; Sng, Janca, 2016)
    7. Uzależnienia od substancji- palenie tytoniu, alkoholizm narkomania (Goldberg, Davis i in. 2013; Imani, Atef Vahid i in. 2015; Schellhas, Ostafin i in., 2015; Nallet A, Briefer JF, Perret, 2015; Carpentier, Romo i in. 2015)
    8. Uzależnienia behawioralne- hazard, seksoholizm (Lakey,Campbell i in., 2007; de Lisle, Dowling, Allen, 2012; Reid, Bramen i in., 2014)

(na podstawie Tomasz Jankowski, Paweł Holas „Poznawcze mechanizmy uważności i jej zastosowanie w psychoterapii” Studia Psychologiczne t. 47, 2009, z. 4., s. 59-79 oraz uzupełnienie klasyfikacji: Aleksandra Dembińska)